ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΗΘΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Στον Ναό του αγίου Απολλιναρίου του Νέου στην Ραβέννα φιλοτεχνήθηκε τον 6 ο αιώνα η ψηφιδωτή παράσταση της συνομιλίας του Χριστού με την Σαμαρείτιδα γυναίκα. Ο Χριστός φαίνεται αγένειος με βασιλικά ενδύματα από πορφύρα, ενώ η Σαμαρείτις φοράει ερυθρά μακριά δαλματική έως εδάφους με πλατιές διακοσμητικές ταινίες. Κάτω από την δαλματική φέρει λευκό χιτώνα ( t unic a ) με στενά μανίκια. Τα μαλλιά της είναι πιασμένα μέσα σε λευκό κεκρύφαλο. Ο καλλιτέχνης ήθελε να δείξει την «ελευθεριότητα των ηθών» της ανύπαντρης γυναίκας της Σαμάρειας με τους 5 άνδρες, γι’ αυτό χαρακτηριστική είναι η απουσία στόλας (ένδυμα για παντρεμένες γυναίκες) και καλύπτρας ( velum ), ενός υφάσματος που κάλυπτε το κεφάλι, άκρως απαραίτητου για να κινηθεί εκτός του σπιτιού της μια γυναίκα, αλλιώς θεωρούνταν ότι ατιμάζει τον γάμο της. Θυμάται κανείς τις αναφορές στις επιστολές του Παύλου ότι είναι ντροπή να κυκλοφορεί η γυναίκα ακάλυπτη. Στην αρχαία Ρώμη οι γυναίκες που εξασκο...

Ο ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Γιατί τόσες πολλές οι γιορτές του Τιμίου Προδρόμου στην ορθόδοξη παράδοση; Εκτός από την μνήμη του αποκεφαλισμού του, εορτάζονται πανηγυρικά τα γενέθλια και οι πολλές ευρέσεις της κεφαλής. Είναι μόνο η ευλάβεια προς τον Βαπτιστή του Χριστού; Όχι μόνον. Η Μονή του Στουδίου στην Κωνσταντινούπολη, η μεγαλύτερη μονή της πόλης, κατείχε την κάρα και το χέρι του. Οι αντιγραφείς και υμνογράφοι μοναχοί Στουδίτες μετέφεραν το Τυπικό της Ιεροσολυμιτικής Μονής του Αγίου Σάββα και, σε συνδυασμό με το δικό τους, έφτιαξαν το εν χρήσει σήμερα Τυπικό της Εκκλησίας. Θα ήταν αδύνατο να μην τιμηθεί παραπάνω ο δικός τους Άγιος. Μάλιστα στην «Έκθεση βασιλείου Τάξεως», το βιβλίο της Αυτοκρατορικής εθιμοτυπίας, γράφεται πως ο Αυτοκράτορας πηγαίνει στην εορτή της Μονής με την Βασιλική του άκατο και παρακολουθεί την Λειτουργία. Στην υπέροχη εικόνα του 14 ου αιώνα που βρίσκεται στην Μονή Μεγίστης Λαύρας στο Άγιον Όρος διακρίνεται γύρω από την υπερμεγέθη κάρα του...

ΟΙ ΚΟΥΚΛΕΣ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΣΣΑΣ Η Αυγούστα Θεοδώρα, σύζυγος του τελευταίου εικονομάχου Αυτοκράτορα, του Θεόφιλου, λέγεται ότι διατηρούσε κρυφά από τον άνδρα της και τιμούσε κάποιες εικόνες. Στην Μονή Αγ. Παύλου υπάρχει η Θεοτόκος "καθρέπτης" που κατά την παράδοση την έκρυβε πίσω από τον καθρέφτη της (Α φωτ.) και στην Μονή Βατοπαιδίου ζεύγος εικόνων, Χριστού κ Θεοτόκου (β κ γ φωτ.) , που οι παλαιοί πατέρες, αν κ δείχνουν έργα του 13ου αιώνα, τα ονόμαζαν "νινία" της Θεοδώρας (οι κούκλες της). Η Αυτοκράτειρα Θεοδώρα εορτάζει ως αγία την 11η Φεβρουαρίου.  

«Ο της οικουμένης οφθαλμός, ο περιώνυμος και θείος Ναός, ος της Μεγάλης του Θεού Σοφίας κεκλήρωται όνομα» ( Φώτιος ), το καύχημα της Ανατολής, η αιώνια Καθέδρα του Αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως και Οικουμενικού Πατριάρχου, η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία, όπως την ονόμασε ο Αυτοκράτορας που πρώτος σκέφθηκε να την οικοδομήσει. Ψηφιακή αποκατάσταση του κτηρίου όπως ήταν κατά την περίοδο της Αυτοκρατορίας.  

ΟΣΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ, ΕΝΑΣ ΦΩΤΕΙΝΟΣ ΑΓΙΟΣ Η μυστηριώδης μορφή του Οσίου Λουκά, ενός όχι τόσο γνωστού στις μέρες μας, αλλά πασίγνωστου στον Βυζαντινό κόσμο αγίου, ενέπνευσε αυτοκράτορες και καλλιτέχνες. Περίπου 100 χρόνια μετά τον θάνατό του, ο αυτοκράτορας έστειλε Κωνσταντινοπολίτες μαστόρους να χτίσουν το Καθολικό της Μονής του. Το μεγάλο Καθολικό στολίστηκε με πολύχρωμες ορθομαρμαρώσεις, ασύληπτα ψηφιδωτά της Κομνήνειας τέχνης και τοιχογραφίες στην υπόγεια κρύπτη του. Εκεί στην κρύπτη θάφτηκε ο Όσιος και οι ηγούμενοι μετά από αυτόν, όπως δείχνουν οι προσωπογραφίες τους. Ο χώρος του Καθολικού είναι ολοφώτεινος και η λάμψη των ψηφιδωτών σε κάνει να νιώθεις ότι βρίσκεσαι σε έναν λαμπρό ναό στην Βασιλεύουσα. Ο τεράστιος εννιάμετρος τρούλος του ακουμπάει σε οκτώ σφαιρικά τύμπανα αντί για τέσσερα, που δημιουργούν τέσσερα ημιχώνια και τέσσερεις αψίδες. Στην υψηλότατη κόγχη του Βήματος τοποθετήθηκε η Πλατυτέρα, όμοια με της Αγίας Σοφίας, ενώ στον τρουλίσκο πάνω από την Αγία Τράπεζα η Πεντηκοστή και ...

ΕΝΑΣ ΤΑΡΑΓΜΕΝΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΣΤΗΝ ΒΕΝΕΤΙΑ Ο ναός του Αγίου Μάρκου στην Βενετία χρησίμευε σαν επίσημος ναός του Δόγη της Βενετίας και του παλατιού του, κατά μίμηση του Ιερού Παλατίου της Κωνσταντινούπολης και της Αγίας Σοφίας. Για να μην θεωρηθεί φθηνή απομίμηση, ο ναός αντέγραψε το σταυρόσχημο σχέδιο του Κων/πολίτικου ναού των Αγ. Αποστόλων, μαυσωλείου των περισσότερων Αυτοκρατόρων. Ο κεντρικός τρούλος του ναού κοσμήθηκε με το θαυμάσιο ψηφιδωτό της Ανάληψης από το χέρι έλληνα καλλιτέχνη στα τέλη του 12 ου αιώνα. Κάτω από την Ανάληψη εικονίζονται 16 γυναικείες φιγούρες-προσωποποιήσεις αρετών, ίσως για να θυμίζουν τα χαρίσματα που πρέπει να κοσμούν τον επικεφαλής της Γαληνοτάτης. Οι μορφές εικονίστηκαν με έντονες κινήσεις, σχεδόν χορευτικές, πράγμα που έδωσε στον ψηφιδογράφο το όνομα « maestro agitato » (ταραγμένος δάσκαλος). Τα ονόματά τους γράφτηκαν στα λατινικά και είναι οι: Ελπίδα, Πίστη, Δικαιοσύνη, Σθένος, Εγκράτεια, Σύνεση, Ταπεινότητα, Ευγένεια, Μετάνοια, Αποχή, Έλεος, Υπ...

Ο ΣΥΜΕΩΝ Ο ΘΕΟΔΟΧΟΣ ΚΑΙ Η ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΑ Στο περίφημο Θεομητορικό προσκύνημα της Κωνσταντινούπολης, την Μονή της Θεοτόκου των Χαλκοπρατείων (στην αγορά των χάλκινων δηλαδή), δίπλα στην Μεγάλη Εκκλησία, την Αγία Σοφία, φυλάσσονταν τα λείψανα του αγ. Συμεών του Θεοδόχου, του αγ. Ζαχαρία του πατρός του Προδρόμου, των Νηπίων που έσφαξε ο Ηρώδης και του αγ. Ιακώβου του Αδελφοθέου, στο ομώνυμο παρεκκλήσι του. Εκεί φυλασσόταν επίσης η Εσθήτα και η Ζώνη της Θεοτόκου. Σχετιζόταν το προσκύνημα με την παιδική ηλικία του Χριστού. Η Μονή δεν ήταν αυτοδιοίκητη, άνηκε στον Πατριάρχη και τον κλήρο της Αγίας Σοφίας. Στην φωτογραφία ο Συμεών εναγκαλίζεται τον Χριστό. Τοιχογραφία του ζωγράφου Θεοδώρου Αψευδή, 12 ος αιώνας. Παναγία του Άρακα, Λαγουδερά, Κύπρος. Η απόδοση των ενδυμάτων με αποχρώσεις που μιμούνται το χρυσό, θα μπορούσε να σημαίνει ότι ο ζωγράφος ίσως αντιγράφει κάποια εικόνα με μεταλλική επένδυση. Η «χορευτική» πάντως στάση του Χριστού εμφανίζεται σε πλήθος εικόνων με την Θεοτόκο βρεφοκρατούσ...

  ΥΠΑΠΑΝΤΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ Το έτος 534 εξ αιτίας φοβερής λοιμώδους ασθένειας που έπεσε στην Κωνσταντινούπολη ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός μεταφέρει την εορτή της Υπαπαντής από τις 14 στις 2 Φεβρουαρίου. Ο Ρωμανός ο Μελωδός τότε συνθέτει προς υμνολογική χρήση το Κοντάκιο της Εορτής αρχίζοντας με το (σήμερα ευρισκόμενο ως κάθισμα) «Χορός αγγελικός, εκπληττέσθω το θαύμα...» και με τρίτο Προοίμιο το (σημερινό Κοντάκιο) «Ο μήτραν παρθενικήν...». Εκεί μιλάει για την σωτηρία του λαού από την ασθένεια «...προφθάσας και νυν, έσωσας ημάς, Χριστέ ο Θεός...» αλλά κεκαλυμμένα και του Αυτοκράτορα από την Στάση του Νίκα «αλλ΄ ειρήνευσον εν πολέμοις το πολίτευμα, και κραταίωσον βασιλείς, ους ηγάπησας...» εννοώντας το βασιλικό ζεύγος, Ιουστινιανό και Θεοδώρα. Στην φωτογραφία μια από τις αρχαιότερες απεικονίσεις της Υπαπαντής η τοιχογραφία αποδίδεται σε ζωγράφο από την Ανατολή που γνωρίζει την Ελληνική παράδοση. Χρονολογείται κατά την Ιουστινιάνειο περίοδο (γύρω στο 6ο-7ο αιώνα). Castelseprio ...

ΕΝΑΣ ΒΟΣΚΟΣ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΑ Η Κωνσταντινούπολη κατά τον 6ο αιώνα είχε τουλάχιστον δύο βασιλικές αφιερωμένες στον μάρτυρα της Λαμψάκου, Τρύφωνα, ένα αγροτόπαιδο που έβοσκε χήνες και μαρτύρησε στον διωγμό του Δεκίου. Είναι ενδιαφέρον το πόσο εύκολα διαδόθηκε η τιμή ενός αγροτικού Αγίου στο αστικό κέντρο, ώστε να αναλάβει το χτίσιμο του Ναού του ο ίδιος ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός. Κάποια εποχή έφτασε να έχει ο Άγιος 6 Ναούς και ένα μοναστήρι στην Πόλη. Σε σωζόμενα ψηφιδωτά και τοιχογραφίες της βυζαντινής εποχής ο μάρτυς εικονίζεται συνήθως με ενδύματα αστικής τάξης, όχι με τους απλούς χιτώνες των χωρικών. Κάποτε ίσως να βαστά μια γκλίτσα ή ένα κλαδευτήρι. Στις φωτογραφίες : Α) ψηφιδωτό από τον Καθεδρικό Ναό του Μονρεάλε, Σικελία Β) Σοπότσανι, Σερβία.