ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Κοντά στην εικόνα της Πλατυτέρας Θεοτόκου συνήθως εικονίζονται οι Θεοπάτορες Ιωακείμ και Άννα. Αυτό επιβεβαιώνει την πίστη της Ανατολής για την ανθρώπινη φύση της Θεοτόκου που συνελήφθη κανονικά όπως όλοι οι άνθρωποι. Τονίζεται επίσης η ανθρώπινη φύση του Χριστού και η γήινη σχέση του με την ανθρώπινη οικογένεια. (Η Αγία Άννα με χρυσοκονδυλιες στο ερυθρό της μαφόριο, που της δίνουν μια βασιλική αίγλη. Ψηφιδωτό από τον Ναρθηκα της Νέας Μονής Χίου, κάτω από την Θεοτόκο του τρούλου. 11ος αιώνας) 

 Έτος 1989, πρώτο έτος στο Πανεπιστήμιο ΕΚΠΑ, καθηγήτρια η Νόννα  Παπαδημητρίου, μάθημα "Βυζαντινή ιστορία μέσα από τις πηγές". Λέει η καθηγητρια: Σας διαβάζω την "Διήγησιν περί των αδελφών ημών στρατιωτών εκστρατευσάντων εις Βουλγαρίαν επί Νικηφόρου Βασιλέως, ων τα κώλα έπεσον εν τη ερήμω". Τί θα πει "τα κώλα έπεσον"; Υποψιάζεται κάνεις τις τραγικές απαντήσεις των ευφάνταστων φοιτητών.... Τότε μάθαμε ότι" κώλα" είναι τα... κόκκαλα. 😄 (Σήμερα 23/7 είναι η μνήμη των τότε φονευθεντων στρατιωτών του Νικηφόρου) . 

 Ένας απλός ζωγράφος του 17ου αιώνα αποτύπωσε σ ένα μικρό εκκλησάκι των Πρεσπών λαϊκές διηγήσεις  που θέλουν τον Πιλάτο να ακολουθεί τον Χριστό στην πορεία για τον Γολγοθά. Ο έφιππος Πιλάτος κρατάει ένα ειλητάριο που γράφει ανορθόγραφα: "ΑΘΟΟC  ΥΜΗ ΕΚ ΤΟΥ ΕΜΑΤΑ ΔΗΚΕ" (Αθώος είμαι από το αίμα του δικαίου). Δίπλα του οι στρατιώτες ντυμένοι όπως οι Τούρκοι Σπαχήδες, που έβλεπε ο ζωγράφος στην καθημερινότητα του. Η παράσταση συνηθως ονομάζεται "Ο Χριστός ελκόμενος επί Σταυρού" αλλά εδώ με μια χαριτωμένη απλότητα: "Η καβάλα του Πιλάτου". 

  Τον Μάιο του 880 ο Πατριάρχης Φώτιος εγκαινιάζει τη Νέα Εκκλησία, τον υπέροχο Ναό που έχτισε ο Αυτοκράτορας Βασίλειος Α΄, και τον αφιέρωσε στην Θεοτόκο. Είχε 5 τρούλους και κάθε ένας είχε παρεκκλήσι. Ένα εξ αυτών ήταν αφιερωμένο στον αγαπημένο άγιο του Βασιλείου, τον Προφήτη Ηλία. Εκεί φυλασσόταν και η μηλωτή (προβιά), η κάπα του Προφήτη. Φαίνεται πως η Ακολουθία της εορτής του προφήτη Ηλία στις 20 Ιουλίου αναφέρεται σε αυτόν το Ναό. Σε ένα τροπάριο μιλάει για την μηλωτή και τους Βασιλείς: «…τῇ μηλωτῇ Ἐλισαίῳ διπλῆς τὴν χάριν χαριζόμενος…Αὐτοῦ ταῖς ἱκεσίαις, Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἐν εἰρήνῃ διαφύλαξον τοὺς ὀρθοδόξους Βασιλεῖς ἡμῶν, καὶ τὰ τῆς νίκης τρόπαια κατὰ βαρβάρων αὐτοῖς δώρησαι » και σε άλλο πάλι: «… νίκην οὐρανόθεν τῷ Βασιλεῖ …». Επιπλέον λέει ότι ο Ηλίας χρίει εκτός από προφήτες (Ελισσαίος) και βασιλείς, κάτι που δεν αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη, οπότε μάλλον εννοεί τον Βασίλειο τον Μακεδόνα: «… προφήτας χρίων διὰ Πνεύματος, Ἠλιοὺ θεσπέσιε καὶ βασιλεῖς…». Σε άλλο σημείο...

 Μια σπουδαία προσωπικότητα της Ανατολής του 4 ου αιώνα είναι η Μακρίνα, πρώτη κόρη από τα 9 παιδιά του Βασίλειου και της Εμμέλειας, αδελφή των γνωστών αγίων Μ. Βασίλειου αρχιεπ. Καισαρείας, Γρηγορίου επισκ. Νύσσης, Πέτρου επισκ. Σεβαστείας και Καισάριου μοναχού. Οι θαυμαστές σπουδές της και ο χαρακτήρας της την βοήθησαν να σταθεί πολύτιμος συμβουλάτορας στα αδέλφια της. Ο Γρηγόριος γράφει ένα σπουδαίο έργο «Διάλογος περί Ψυχής και Αναστάσεως», καταγράφοντας τις περί Πλάτωνα και Νεοπλατωνισμού συζητήσεις του με την σοφή αδερφή του. Ίσως είναι η πρώτη γυναίκα στην Ανατολή που επίσημα απαρνείται τον γάμο και αποσύρεται ασκητεύοντας σε πατρικό της κτήμα, (στην Δύση προηγείται η Αναστασία της Ρώμης) αδιανόητο για τα ήθη της εποχής, γενόμενη οδηγήτρια και άλλων γυναικών. Στην φωτογραφία η μαρμάρινη σαρκοφάγος που έθεσε το σώμα της ο αδελφός της, Γρηγόριος της Νύσσας, στις 19 Ιουλίου του 379 στην Αξό, όχι πολύ μακριά από την Καισάρεια.

Η Αγία Μαρίνα, σύμφωνα με την ανατολική παράδοση, έζησε και μαρτύρησε στην Αντιόχεια της Πισιδίας. Συγχέεται με την αγία Πελαγία ( Marina , «θαλασσινή» στα λατινικά) της Αντιόχειας της Μεγάλης. Οι σταυροφόροι πάντως τον 13 ο αιώνα παρέλαβαν την λατρεία της αγίας Μαρίνας, που έγινε πολύ δημοφιλής στην Δύση, ακόμη και στην Αγγλία του Ερρίκου του Η΄. Η Αντιοχειανή Πελαγία-Μαρίνα λεγόταν πριν Μαργαρίτα, γι’ αυτό στην Δυτική παράδοση ονομάζεται αγία Μαργαρίτα η Παρθένος. Ίσως το πρόβλημα να έλυνε το όνομα του βασανιστή της, Ολύβριου, Διοικητή της Εώας (Ανατολής), μιας στρατιωτικής διαίρεσης που πρώτος εφάρμοσε ο Αυτοκράτορας Διοκλητιανός, αλλά δυστυχώς δεν υπάρχει κατάλογος των Διοικητών πριν το 330 μ.Χ., ενώ η Μαρίνα μαρτύρησε το 304, ένα χρόνο πριν το θάνατο του Διοκλητιανού. Φαίνεται πιο πιθανό η Μαρίνα να ήταν από την Αντιόχεια της Συρίας, γιατί ο Ολύβριος ονομάζεται Διοικητής. Η Διοίκηση της Ανατολής είχε κέντρο την Αντιόχεια της Συρίας και δεν έφτανε ως την Πισιδία. (Στην φωτογρα...

Στην Ταρσό της Κιλικίας.κατέφυγε η νεαρή χριστιανή Ιουλίττα με το τρίχρονο παιδάκι της, Κήρυκο, φεύγοντας από την πόλη της, το Ικόνιο, αποφεύγοντας τους διωγμούς του Διοκλητιανού. Επειδή στην Ταρσό έγινε μεγάλη σφαγή χριστιανών το έτος 290, ίσως να θεώρησε ασφαλέστερη την ήδη «εκκαθαρισμένη» πόλη, την γενέτειρα του Αποστ. Παύλου. Ένας από τους μεγαλύτερους ναούς της Αρχαιότητας χτίστηκε από τους Ρωμαίους κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ στο κέντρο της πόλης. Το πλάτος του ήταν 60 μέτρα, το ύψος των θεμελίων τειχών του 8 και το μήκος 130. Είχε κίονες ύψους 20 μέτρων και διαμέτρου 2,20, που υποστήριζαν μια τεράστια στέγη. Ο Ναός καταστράφηκε κατά τον 4ο αιώνα από σεισμό. Ίσως να ήταν αφιερωμένος στον Μίθρα, που λατρεύονταν έντονα στην Ταρσό. Τόπος του μαρτυρίου των αγίων είναι είτε ο Ναός είτε το παρακείμενο Πραιτώριο του τότε ηγεμόνα Αλέξανδρου, από τον οποίο κλήθηκε η Ιουλίττα να θυσιάσει και αποκεφαλίστηκε ενώ ο μικρός Κήρυκος ρίχτηκε στα μαρμάρινα σκαλιά και έσπασε το κρανίο του. Α φωτ. Ο...

Όσοι μεγαλώσαμε πλάι σε θάλασσα γυρνούσαμε όλημερίς μ΄ ένα κοντοβράκι ξυπόλητοι και ο ήλιος έδινε ένα σκούρο χρώμα στο δέρμα. Γιαυτό και πάντα στα αρχαία αγγεία και στις τοιχογραφίες οι άνδρες εικονίζονται με βαθιά απόχρωση κόκκινης ώχρας ενώ οι γυναίκες, που δεν έβγαιναν εύκολα στο φως, με σχεδόν λευκό χρώμα. Μιας και ένας παλαιός καθηγητής ανθρωπολογίας μ΄ είχε πει ότι ο σωματότυπός μου ονομάζεται «Αιγειακός», όπως του Ψαρά της Θήρας, θυμήθηκα ότι ποτέ δεν μ έκαψε ο ήλιος, ούτε ξεφλούδισε το δέρμα μου. Δεν έχω εμπειρία εγκαυμάτων. Προφανώς φταίει η Αιγειακή «μελαγχροινότητα». Από μικρός θυμάμαι ψαράδες μισόγυμνους και ξυπόλυτους να δένουν ολόϊδια σε αρμάθες τα φρέσκα ψάρια τους, προσπαθώντας να ανακαλύψουν πιθανούς αγοραστές και να γυρνούν στο λιμάνι. Ακόμη και το ξυρισμένο κεφάλι επιβιώνει ως σήμερα (ή πιο καλά κοντοκουρεμένο να το πω) αλλά χωρίς τις δύο τούφες του αρχαίου παληκαριού. Η καταπληκτική τοιχογραφία «εφ’ υγροίς» (ή ιταλικά fresco ) με τον Ψαρά της Σαντορίνης (ή ιταλι...

  Στην αυλή του πέτρινου σπιτιού έχει η μάνα μου μια μεγάλη στρογγυλή Καρυστινή μαρμαρόπλακα για τραπέζι μ ένα ωραίο βασιλικό πάνω. Γκρίζα πέτρα με πράσινα νερά, το αρχαίο M armor Karystium των Ρωμαίων ή cipollino, όπως το έλεγαν Ενετοί, το "κρεμμυδάκι" που ξετυλίγει τις πράσινες φλούδες του κάνοντας τον θεατή να θαυμάζει. Έχτισε τον Άγιο Δημήτριο της Θεσσαλονίκης, την Αγία Σοφία της Πόλης, την Βασιλική του Μαξεντίου και άλλα, αμέτρητα μνημεία της Ρώμης. Το εκθειάζει ο Πλίνιος στην "Φυσική Ιστορία" του, ενώ λάμπει διάσπαρτο μέχρι σήμερα σε όλη την Αυτοκρατορία σε ωραίες μονολιθικές κολώνες και ορθομαρμαρώσεις παλατιών και Βασιλικών Ναών. Ένα "βασιλικό" μάρμαρο μ έναν "βασιλικό" πάνω του!