ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝΕΙ «Η παιδεία, για να είναι πετυχημένη, πρέπει να μιλά στις ψυχές, να τις κάνει να χαίρονται, να ονειρεύονται, να δημιουργούν. Να είναι, όπως προτείνουν οι Τρεις Ιεράρχες, «δρόμος απελευθέρωσης και όχι διαδικασία εξαναγκασμού και ανελευθερίας»... Κάθε λόγος των αγίων ήταν βιωματικός, μέσα από την καρδιά τους. Το βίωμα ήταν και η απόδειξη της αλήθειας που κήρυτταν και έπρατταν. Όταν μιλούσαν και προέτρεπαν τους άλλους να αγαπήσουν, πρώτα αυτοί αγαπούσαν. Όταν προέτρεπαν να υπάρχει σεβασμός στο πρόσωπο του άλλου, πρώτα οι ίδιοι σέβονταν την προσωπικότητα του άλλου, ανεξάρτητα κοινωνικής θέσης». (αρχιμ. Βαρθολομαίος Καθηγ. Ι.Μ.Εσφιγμένου Αγ. Όρους) Στην φωτογραφία Πανεπιστημιακοί καθηγητές και φοιτητές στην Κωνσταντινούπολη, μία από τις 574 μινιατούρες από το περίφημο χειρόγραφο του Ιω. Σκυλίτζη του 12ου αιώνα, σήμερα στην Μαδρίτη.  

ΘΕΑΤΡΑ ΚΑΙ ΝΑΟΙ "Χριστός Πάσχων". Ένα σπουδαίο θεατρικό δρώμενο σαν αρχαία Τραγωδία (μιμείται τις Ικέτιδες του Ευρυπίδη) έχει αποδοθεί στον συγγραφικό κάλαμο του Αρχιεπισκόπου Κων/λεως αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου, ενώ κατ' άλλους φθάνει ως τον 12 αιώνα. Πρόκειται για το μοναδικό θεατρικό του Βυζαντίου που σώζεται ολόκληρο (και μουσικά) ως σήμερα. Οι πρόγονοι μας, προ και μετά Χριστόν, θεωρούσαν το θέατρο σημαντικό παράγοντα όχι μόνο εκπαίδευσης αλλά και ψυχικής υγείας. Μόνο να σκεφτούμε ότι οι -αναμφισβήτητα έντονα βωμολόχες- κωμωδίες του Αριστοφάνη σώθηκαν, επειδή τις αντέγραφαν μοναχοί στις Βυζαντινές Μονές. Δεν ήταν ψευδοπουριτανοί, καταλάβαιναν την πολιτισμική αξία τους. Εφ όσον λοιπόν άνοιξαν οι Ναοί με αναλογία τετρ. μέτρων ανά άτομο, είναι πρέπον και αναγκαίο να ανοίξουν και τα θέατρα. Η φωτογραφία από παράσταση του έργου στην Κοζάνη το 2018.  

  ΝΑΟΙ ΚΑΙ ΙΕΡΕΙΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ Ο Ναός των Αγ. Αποστόλων Κων/λεως χρησίμευσε σαν μαυσωλείο του Κωνσταντίνου και αρκετών Αυτοκρατόρων μετά από αυτόν, καθώς κ επιφανών Αρχιεπισκόπων και Πατριαρχών της Βασιλεύουσας πόλης. Στην μινιατούρα από το Μηνολόγιο του Βασιλείου Β' με την μετακομιδή των λειψάνων του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου φαίνεται καθαρά ο πεντάτρουλλος Ναός των Αγ. Αποστόλων. Το κουτί με το λείψανο μεταφέρουν ιερείς με ανασηκωμένα τα φελόνιά τους. Υποδέχονται ο Αυτοκράτορας Θεοδόσιος ο Β' με καλυμμένα τα χέρια με τον πορφυρό μανδύα του, ο Αρχιεπίσκοπος Πρόκλος, μαθητής του Ιωάννου, κρατώντας το Ευαγγέλιο με το αριστερό χέρι κάτω από το απλό φελόνι του και θυμιάζοντας με το άλλο. Ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι το ότι όλοι οι παριστάμενοι κληρικοί έχουν κοντά μαλλιά και γένεια, εκτός των γενείων του Πρόκλου. Επίσης τα άμφιά τους δεν είναι πλέον μόνο λευκά, όπως στην αρχαιότητα.  

  ΑΡΧΑΙΟΣ ΤΥΠΟΣ ΣΤΑΥΡΟΥ Ο "διπλός" σταυρός , δηλαδή με δύο οριζόντιες κεραίες, ονομάζεται Πατριαρχικού τύπου ή της Αναστάσεως. Βρίσκεται σε αρχαιότατα ανάγλυφα, όπως σαρκοφάγοι κλπ. και στο αρχαίο κιβώριο της αγ. Τράπεζας του Ναού του Αγ. Δημητρίου Θεσσαλονίκης. Με τον σταυρό αυτού του τύπου σαν σύμβολο τους οι αδελφοί Μεθόδιος και Κύριλλος κήρυξαν στους βόρειους λαούς. Πολλοί εξ αυτών των λαών μέχρι σήμερα διατηρούν τη μνήμη του σταυρού αυτού, όπως το κράτος της Σλοβακίας, που τον έχει στη σημαία της. Στην Δύση ο τύπος αυτός ονομάζεται "της Λωραίνης".  

ΜΕ ΤΟ ΖΟΡΙ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ Ο Γρηγόριος από την Ναζιανζό του Πόντου, ο μετέπειτα γνωστός ως Θεολόγος, έγινε Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως κατόπιν πίεσης του Αυτοκράτορα Θεοδόσιου του Α΄, που ήθελε να ξεκαθαρίσει την πρωτεύουσα από τους Αρειανούς. Με την πρώτη ευκαιρία, μια διαμάχη κατά την Β΄ Οικουμενική Σύνοδο, ο Γρηγόριος παραιτήθηκε και ξαναγύρισε στην πατρίδα του, στην αγαπημένη του ησυχία των σπηλαίων. Ένας ευαίσθητος άνθρωπος, ένας ποιητής, ένας ερωτευμένος με το πρόσωπο του Χριστού, δεν άντεχε τα διλήμματα της εξουσίας. Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως ή ασκητής; Δυνατός ή αφανής; Ρήτορας σε δικαστήριο ή κήρυκας του Λόγου του Θεού; Στο θαυμάσιο αυτοκρατορικό χειρόγραφο (879-883) που βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού με τους Λόγους του Γρηγορίου εικονίζεται η Β΄ Οικουμενική Σύνοδος με προκαθήμενο τον Λόγο του Θεού  -το Ευαγγέλιο. Στα δεξιά ο Αυτοκράτορας Θεοδόσιος με τον πορφυρό μανδύα και πλάι του ο Γρηγόριος με το πράσινο φελόνιο, μ ένα ονειροπόλο βλέμμα ...

Ο ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ Λέει ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής ότι ο Υιός και Λόγος του Θεού θέλει ΠΑΝΤΑ και σε ΟΛΟΥΣ να ενεργείται το μυστήριο της Ενανθρώπισής Του. Δεν διαλέγουν οι κληρικοί ποιός θα πάει στον παράδεισο. Ούτε οι λαϊκοί Χριστιανοί. Ούτε καν οι Άγιοι! Ο Χριστός έχει ήδη επιλέξει πριν από μας, ότι το κήρυγμα και η διδασκαλία, η έκχυση της Χάριτος, η "Ενανθρώπιση" του στις καρδιές είναι για όλους τους δεκτικούς ανθρώπους. Όλους να τους ακούμε, όλους να τους προσέχουμε, όλοι έχουν θέση στην Βασιλεία Του. Όποιος διαφωνεί, ας ξαναδιαβάσει τις Πράξεις των Αποστόλων, να δει την έκπληξη των μαθητών για την έκχυση της Χάριτος και σε εθνικούς-ειδωλολάτρες, όχι μόνον Εβραίους. Στην φωτογραφία ο άγ. Μάξιμος δια του Πανσελήνειου χρωστήρα του ζωγράφου σε ένα ωραίο τύμπανο παραθύρου στο Πρωτάτο, στις Καρυές του Αγ. Όρους (1382;) Προσέξτε το εκπληκτικά διεισδυτικό βλέμμα του.  

  ATHANASIUS CONTRA MUNDUM Η φράση αυτή στα λατινικά είχε καθιερωθεί ως παροιμία την εποχή του Μεγάλου Αθανασίου, «ο Αθανάσιος ενάντια σε όλο τον κόσμο», μιας και σχεδόν όλη η οικουμένη είχε επηρεαστεί από την αιρετική διδασκαλία του Αρείου ενώ ο Επίσκοπος της Αλεξάνδρειας ήταν ο κατ’ εξοχήν υπερασπιστής του ορθού δόγματος. Ήταν αυτός που καθιέρωσε τα 27 βιβλία της Καινής Διαθήκης ως γνήσια. Η αρχαία παράδοση της Εκκλησίας θέλει τον Επίσκοπο της Αλεξάνδρειας να φέρει τον τίτλο του Πάπα, του πατέρα δηλαδή στα λατινικά, ίσως εξαιτίας των πολλών μοναχών που ασκήτευαν εκεί και ο Επίσκοπος ήταν ο «Ηγούμενος των Ηγουμένων». Τον θέλει επίσης να λαμβάνει ως οφφίκιο από την Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο την δυνατότητα να λειτουργεί καλύπτοντας το κεφάλι του με λεπτή λευκή οθόνη (μανδήλι), παράδοση την οποία μέχρι σήμερα τηρούν οι Κόπτες της Αιγύπτου, ενώ ο Ορθόδοξος φέρει τιάρα. Το γνωστό θαύμα του Ιερού Χρυσοστόμου προς τον άγ. Κύριλλο Αλεξανδρείας μάλλον ενισχύει την άποψη ότι οι Αλεξανδρινοί Ε...

  ΕΝΑΣ ΒΑΝ ΓΚΟΓΚ ΕΞΙ ΑΙΩΝΕΣ ΠΡΙΝ Ο Άγιος Αντώνιος. Τοιχογραφία στο Καθολικό της Μονής Παντοκράτορος Αγίου Όρους, τέλη του 14ου αιώνα. Ο ζωγράφος της Παντοκράτορος αποδίδει ιμπρεσσιονιστικά τα πορτραίτα του. Προσέξτε τις πολλές και εμφανείς πινελιές που θυμίζουν έντονα τα έργα του Βίνσεντ Βαν Γκογκ, που έζησε 6 αιώνες μετά. Δυστυχώς το τοιχογραφικό σύνολο του Μοναστηριού δεν έχει καθαριστεί ακόμη. Πιστεύω ότι όταν αυτό γίνει, οι απόψεις μας για τη ζωγραφική θα αλλάξουν.

ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΛΗ ΣΕ ΝΑΟΥΣ Η θεώρηση των ιερών ήταν διαφορετική στους προγόνους μας απ' ότι είναι σε μας σήμερα. Ιερός ήταν ο ΤΟΠΟΣ και ΟΧΙ το κτήριο. Γι’ αυτό και ο Περικλής γκρέμισε και ξανάφτιαξε μαρμάρινο τον μισοκαμμένο Παρθενώνα από τους Πέρσες. Αν ζούσαμε εμείς τότε θα διατηρούσαμε ένα ξύλινο δοκό και θα "μπολιάζαμε" το υπόλοιπο κλπ. Το ίδιο γινόταν και στην συνέχεια κατά την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Τα υλικά δεν πετιόνταν όπως σήμερα αλλά ανακυκλώνονταν. Ήταν πολύ δύσκολο να μεταφερθούν αλλού, μόνο εργάτες υπήρχαν, ενώ σήμερα έχουμε μηχανήματα. Κάθε μέλος (spolia) που ξαναχρησιμοποιήθηκε κάπου, συνέχισε να υπάρχει. Επί παραδείγματι, στην Μονή Μεγίστης Λαύρας στον Άθωνα κάποια εποχή έβγαλαν το μαρμάρινο τέμπλο του 10ου αιώνα και έφτιαξαν καινούργιο ξύλινο κ μετά πάλι νέο μαρμάρινο. Τα spolia χρησιμοποιήθηκαν σαν ταφόπλακες και σαν θωράκια στην εξωτερική Φιάλη του νερού. Φυσικά δεν υπήρχε θέμα "βανδαλισμού", όπως νομίζουμε σήμερα. Έτσι σκέφτονταν. Στην φωτογραφ...

Η Μετάδοση και η Μετάληψη. Η αυτοσυνειδησία της Εκκλησίας ή, αλλιώς, η Βασιλεία των Ουρανών επί της γης. Ψηφιδωτό 11ου αιώνα με ελληνικές επιγραφές. Καθεδρικός Ναός Αγ. Σοφίας, Κίεβο, Ουκρανία.  

ΕΝΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΡΗΜΟ Σχετικά κοντά στην Λαύρα του αγ. Σάββα, στην έρημο του Ιορδάνη, βρίσκεται το Κοινόβιο των αρχαρίων του αγίου Θεοδοσίου του Κοινοβιάρχου. Ο άγιος αυτός είναι ο μοναδικός που επιγράφεται στο συναξάρι του ως «ο Καθηγητής της Ερήμου». Ήταν γλυκύς και προσηνής άνθρωπος, ότι πρέπει για μας τους αρχάριους στα πνευματικά, και είχε αναλάβει την πνευματική μόρφωση των νέων μοναχών, προτού προχωρήσουν στην σκληρή και απαράκλητη ασκητική ζωή κοντά στον άγ. Σάββα. Οι άπειροι αναπαύονταν κοντά του και τους οικονομούσε με διάκριση. Γι’ αυτό ήταν πραγματικά ένας καθηγητής της μοναχικής ζωής. Έτυχα μια φορά σε χειροθεσία σε πνευματικό (εξομολόγο δηλαδή) ενός ιερομονάχου. Ο Επίσκοπος που τον διάβασε του είπε τα εξής σπουδαία λόγια: -«Πάτερ μου, να είσαι γλυκός και συγκαταβατικός στους ανθρώπους. Κανένας μας δεν αντέχει την αυστηρότητα. Όλοι ψάχνουμε άνθρωπο να μας ξεκουράζει και να αναπαύει την καρδιά μας». Όντως, όλοι μας χρειαζόμαστε Θεοδόσιους. Στην φωτογραφία ο γλυκ...