ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

  Κάτω από το Κολυμβητήριο στην ενορία των 40 Εκκλησιών Θεσσαλονίκης βρίσκονται σκεπασμένα πλέον τα θεμέλια ενός αρχαίου Μαρτυρίου της εποχής του Θεοδοσίου Β΄ (5 ος αιώνας) με ψηφιδωτό δάπεδο και τμήμα μαρμάρινου κιβωρίου. Τον επόμενο αιώνα επί Ιουστινιανού έγινε μια ανακαίνιση αλλά τελικά καταστράφηκε ολοσχερώς -μάλλον από σεισμό. Όπως έχουν υποστηρίξει η αρχαιολόγος κα Ευ. Μαρκή και η κα Π. Ατζακά πρόκειται για τον τόπο μαρτυρίου και ταφής του μάρτυρα Δομνίνου του Θεσσαλονικέως, που μαρτύρησε περίπου ένα χρόνο πριν τον άγιο Δημήτριο. Του έσπασαν τα οστά των ποδιών, τον χτύπησαν σε όλο το σώμα και τον άφησαν να πεθάνει από τους πόνους. Η μνήμη του εορτάζεται την 1η Οκτωβρίου. Το μαρτύριό του αναφέρεται στο Μηνολόγιο του Βασιλείου του 10 ου αιώνα με μια ωραία μικρογραφία. Ίσως πίσω από το νεαρό μάρτυρα να διακρίνεται το Μαρτύριό του, όπως ήταν την εποχή της εικονογράφησης του χειρογράφου.

Ο χριστιανός πρίγκηπας Κρικόρ, γνωστός σε μας ως άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής ήταν κλεισμένος για 14 χρόνια μέσα σ’ ένα σκοτεινό φρεάτιο από τον βασιλιά της Μεγάλης Αρμενίας Τρντάτ Μετς (Τιριδάτης ο Μέγας). Όταν ο βασιλιάς αρρώστησε, ένα όνειρο υπέδειξε ως μόνο γιατρό τον Γρηγόριο. Με την ίαση του βασιλιά, ο Ζωροαστρισμός εγκαταλείπεται και ο Χριστιανισμός γίνεται η επίσημη θρησκεία του Αρμενικού βασιλείου των Αρσακιδών το 301. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έκανε το ίδιο 79 χρόνια αργότερα. Ο Γρηγόριος χειροτονείται Επίσκοπος της Μεγάλης Αρμενίας από τον φίλο του Λεόντιο, Αρχιεπίσκοπο Καισαρείας της Καππαδοκίας. Οι διάδοχοί του μέχρι σήμερα χρησιμοποιούν στα ελληνικά το προσωνύμιο «Καθολικός», αντί για Πατριάρχης. Σήμερα πάνω από το φρεάτιο του Κρικόρ υψώνεται η μονή «Κορ Βιράπ» (Βαθύ Μπουντρούμι) με ναό της Θεοτόκου του 16 ου αιώνα. Η επέτειος της εξόδου του αγίου από το φρεάτιο γιορτάζεται από τους Αρμένιους κάθε δεύτερο Σάββατο μετά την Πεντηκοστή. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία ο άγιος Γρηγόριος ο...

8 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Βηθλεέμ υπάρχει από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα η πόλη Θεκωέ, που αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη πολλές φορές. Υπήρξε η πατρίδα του προφήτη Αμώς, του οποίου ο τάφος είναι μέχρι σήμερα στην περιοχή. Εκεί κοντά υπάρχει ένα φαράγγι με το εβραϊκό όνομα «Ναχάλ Τεκόα» (ο χείμαρος της Θεκωέ) ενώ οι αραβόφωνοι το λένε «Ουάντι Κουρεϊτούν» (κοιλάδα του Χαρίτωνα). Εκεί τον 4 ο αιώνα κτίζει ένα μοναστήρι ο μοναχός Χαρίτων, ο επιλεγόμενος «ομολογητής», την «Παλαιά Λαύρα» ή «Μεγάλη Λαύρα» ή αλλιώς Μονή «του Σουκά». Η περιοχή βοηθούσε πολύ τον μοναχισμό εξ αιτίας των πολλών καρστικών σπηλαίων στα μαλακά ασβεστολιθικά πετρώματα της περιοχής που κατοικούνταν κατά την παλαιολιθική εποχή και ήταν έτοιμα ασκητικά ενδιαιτήματα για τους μοναχούς. «Λαύρα» ονομαζόταν η Μονή που είχε κοινοβιακό σύστημα αλλά οι μοναχοί ζούσαν σε μικρές ομάδες σε ξεχωριστά μικρά οικήματα με επικεφαλής έναν Γέροντα και τρώγαν μαζί του. Την κεντρική επιστασία της Λαύρας είχε ο Ηγούμενος. Στην Λ...

  Η εορτή «Γιόμ Κιππούρ» (ημέρα εξιλασμού), η 10 η μέρα του μήνα Τισρί, θεωρείται από τους Εβραίους ως η ημέρα της δεύτερης παράδοσης των λίθινων πλακών των εντολών από τον Θεό στον Μωυσή στο Όρος Σινά μετά την θεοποίηση και καταστροφή του χρυσού μόσχου από το λαό. Τους θυμίζει την αμαρτία τους να λατρέψουν το χρυσό είδωλο αλλά και την έξοδο των Πρωτόπλαστων από τον Παράδεισο. Είναι ημέρα αυστηρής νηστείας, σωματικής εγκράτειας, αλουσίας και εξομολόγησης. Μόνο αυτή την ημέρα του έτους μπορούσε ο Μέγας Αρχιερέας («Κοέν Γκαντόλ») να μπει στα Άγια των Αγίων του Ναού του Σολομώντα, την ώρα της πρωϊνής προσευχής. Για να μπει, έπρεπε να πλυθεί σε τελετουργικό λουτρό 5 φορές και να αλλάξει 5 φορές ρούχα. Πριν εισέλθει, φορούσε λευκά λινά και εκφωνούσε το Τετραγράμματο όνομα του Θεού (ΓΧΒΧ), έσφαζε ένα ταύρο, έπαιρνε αναμμένα κάρβουνα από το χρυσό θυσιαστήριο μέσα σε δοχείο και, αφού έμπαινε στα Άγια των Αγίων, έριχνε θυμίαμα με τις δύο χούφτες του. Περίμενε μέχρι ο καπνός να γεμίσει ...

  Ο Επίσκοπος της Σινώπης Φωκάς που φαίνεται να μαρτύρησε τον 2 ο αιώνα μ.Χ. αναφέρεται σαν προστάτης των κηπουρών και των ναυτικών. Υπάρχει παράδοση ότι ήταν ένας φτωχός κηπουρός και άλλη ότι ήταν επίσκοπος. Γι’ αυτό θεωρούν κάποιοι επιστήμονες ότι πρόκειται για δύο πρόσωπα. Αν ο Φωκάς ήταν γεννημένος γύρω στα 60 μ.Χ. όπως εξάγεται από τα αρχαιότερα κείμενα γι’ αυτόν. Ίσως να πρόκειται για ένα πρόσωπο, αφού οι επίσκοποι δούλευαν όπως οι λαϊκοί και δεν ξεχώριζαν κάπως. Το «Μαρτύριο» του αναφέρει ότι ασχολήθηκε αρχικά με τη ναυτιλία, μετά έγινε κηπουρός και ίσως να ήταν ταυτόχρονα και επίσκοπος της Σινώπης. Ο Φαίδων Κουκουλές αναφέρει ότι οι ναυτικοί στους πρωτοχριστιανικούς χρόνους τιμούσαν τον άγιο ως προστάτη τους και τραγουδούσαν άσματα για χάρη του σε όλη τη Μεσόγειο, πολύ πριν διαδοθεί η τιμή του αγ. Νικολάου. Η Σκύρος, Λακωνία, Πάρος, Κω, Κρήτη, Νάξος και άλλα μέρη έχουν παραθαλάσσια τοπωνύμια με το όνομα του Φωκά. Ο λαομίσητος αυτοκράτορας Φωκάς έχτισε στην Κωνσταντ...

  Στην αρχαία Ρώμη οι άνθρωποι ήταν δίγλωσσοι, μιλούσαν λατινικά και ελληνικά. Αυτό φαίνεται από τα κείμενα της εποχής. Όταν κάποιος γινόταν κατηχούμενος στον Χριστιανισμό τον ρωτούσαν σε ποια από τις δύο γλώσσες θέλει να κατηχηθεί. Οι Ρωμαίοι είχαν λατινικά και ελληνικά ονόματα εξίσου. Όμως παρατηρείται στον Χριστιανισμό μια διάθεση αλλαγής τρόπου ζωής ακόμη και με την αλλαγή ονόματος, σε κάτι πιο πνευματικό. Παραδείγματα δίνουν οι βίοι των μαρτύρων Παντολέοντος που με θεϊκή παρέμβαση μετονομάσθηκε σε Παντελεήμων, Νεανία σε Προκόπιος κ.α. Η μάρτυς Σοφία ίσως όντως να είχε ελληνικό όνομα μιας και οι Λατίνοι γνώριζαν και εκτιμούσαν την ελληνική σοφία. Οι τρεις κόρες της όμως έχουν ονόματα αρετών. Πίστη (Fides), Ελπίδα (Spes), Αγάπη ή Φιλανθρωπία (Caritas). Είναι πιθανότερο να πρόκειται για ονόματα χριστιανικού βαπτίσματος κατά το παράδειγμα των προαναφερθέντων. Να είχαν δηλαδή άλλα ονόματα για τις κοινωνικές τους σχέσεις και άλλα για τις χριστιανικές. Η αλλαγή ονόματος επί το ...

  Ο Μέγας Κωνσταντίνος έφερε μαζί του στην Ανατολή αρκετές χιλιάδες Γότθους στρατιώτες ως προσωπική φρουρά. Οι Γότθοι, τευτονικό φύλο του Βορρά, ήταν μισητοί στους ντόπιους. Ήταν διαφορετικοί απ’ αυτούς. Ήταν ψηλοί, γεροδεμένοι, ξανθοί, μιλούσαν βαρβαρική γλώσσα και ήταν ειδωλολάτρες ή, αν ήταν χριστιανοί, ήταν αιρετικοί Αρειανοί. Το 378 κοντά στην Αδριανούπολη νίκησαν και σκότωσαν τον Αυτοκράτορα Ουάλη. Είναι γνωστή η επί Θεοδοσίου του Α΄ (το 390) διαμάχη στη Θεσσαλονίκη με τον Γότθο Στρατηγό της πόλης, που στοίχισε τη ζωή σε χιλιάδες κατοίκους μέσα στον Ιππόδρομο, ως εκδίκηση. Το 372 μαρτυρούν για το Χριστό δύο Γότθοι στρατιώτες στην Δακία, σημερινή Ρουμανία, ο Νικήτας και ο Σάββας (δεν γνωρίζουμε τα Γοτθικά τους ονόματα στην ρουνική γλώσσα, αυτά είναι προφανώς τα μετά το βάπτισμά τους χριστιανικά). Ο Νικήτας καίγεται ζωντανός. Τα λείψανα των μαρτύρων μεταφέρονται στην Ανατολή, Κιλικία ο Νικήτας, Θεσσαλονίκη ο Σάββας. Η Εκκλησία, παρόλη την εχθρική διάθεση των ανθρώπων απέν...

  Η «Σταύρωση» των μέσων του 8 ου αιώνα από τον ναό της Αγίας Μαρίας της Μείζονος ( Santa Maria  Maggiore ) στην Ρώμη έχει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: Ο Χριστός είναι καρφωμένος στον Σταυρό με 4 καρφιά, κατά την ανατολική παράδοση. Ο Σταυρός δεν έχει υποπόδιο. Το ξύλο του αποδόθηκε με ανοιχτόχρωμη ώχρα όπως είναι στην πραγματικότητα το πεύκο, ο κέδρος και το κυπαρίσσι, τα κατά την παράδοση δένδρα που έφτιαξαν το Σταυρό του Χριστού. Ενώ οι επιγραφές είναι λατινικές, η ξύλινη επιγραφή του Πιλάτου στην κορυφή του Σταυρού είναι στα Ελληνικά. Φαίνεται ότι αντιγράφει την αυθεντική πινακίδα που σώζεται μέχρι σήμερα στο Ναό του Τιμίου Σταυρού της Ιερουσαλήμ στην Ρώμη, κτίσμα της αγίας Ελένης. Ο Χριστός φοράει αυτοκρατορικό κολόβιο από πορφύρα με χρυσές ταινίες, αληθινή βασιλική πορφύρα δηλαδή και όχι την ψευδή, που αναφέρει η Ευαγγελική διήγηση. Επίσης έχει ανοικτά μάτια, δεν απεικονίζεται ο θάνατος. Ο Ιωάννης κρατάει πολύ μεγάλο διάλιθο ευαγγέλιο ενώ με το δεξί χ...

Πολλές φορές διατυπώνονται γνώμες και γκρίνιες από ψάλτες και κληρικούς σχετικά με την πιστή τήρηση του Εκκλησιαστικού Τυπικού. Κάποιοι θεωρούν πως τα Τυπικά δεν τηρούνται όπως τους πρέπει και άλλοι εμφανίζονται ως ακριβείς γνώστες και πιστοί τηρητές του Εκκλησιαστικού Τυπικού, κρίνοντες τους πάντες. Βέβαια η κρίση είναι ελεύθερη και δεν υπάρχει λογοκρισία στη χώρα μας. Θα είχε όμως ενδιαφέρον να δούμε τί ακριβώς συμβαίνει με το Τυπικό της Εκκλησίας. Μετά την Εικονομαχία ο μοναχισμός ανέβηκε πολύ στην εκτίμηση των ανθρώπων, αφού αγωνίστηκε όσο κανείς άλλος κλάδος υπέρ της πίστης. Από τον 14ο αιώνα και κατά την Τουρκοκρατία το Τυπικό των Ναών των πόλεων ξεχνιέται αφού στην θέση του επικρατεί οριστικά το Τυπικό των μεγάλων Μονών, του Αγίου Σάββα Ιεροσολύμων και της Μονής Στουδίου. Φυσικό είναι όμως να μην είναι δυνατόν μια ενορία να λειτουργήσει όπως μια Μονή. Ούτε ίδια άνεση χρόνου υπάρχει ούτε το εκκλησίασμα είναι συμπαγές, όπως μία μοναστική αδελφότητα. Ας δούμε για παράδειγμα την Τελ...

Η Αυτοκράτειρα Αιλία Πουλχερία πολύ νωρίς έδειξε τις εκπληκτικές δυνατότητες που είχε στην διοίκηση, σε αντίθεση με τον μικρό της αδελφό, Θεοδόσιο τον Β΄. Μόλις 15 χρόνων κορίτσι αναγορεύεται Αυγούστα και συμβασιλεύει με τον αδελφό της, αλλά στην ουσία αυτή κινεί τα νήματα της αχανούς Αυτοκρατορίας. Η μεγάλη τιμή που δόθηκε στην Θεοτόκο από τη Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο του 431 και μετά, (στην οποία παραβρέθηκε αυτοπροσώπως) δεν μπορεί να μην σχετίζεται με την διάθεσή της να παραμείνει παρθένος, όπως η Μητέρα του Χριστού. Μια Βασίλισσα-Παρθένος στον ουρανό και μία όμοια στην γη. Πρότυπο της Πουλχερίας σίγουρα θα ήταν η θεία της, Γάλλα Πλακιδία, που βασίλευε στην Δύση, αλλά εκείνη είχε παντρευτεί και είχε παιδιά. Τίμησε την Θεοτόκο κτίζοντας ναούς στο όνομά της. Επίσης εκτός από την ανακαίνιση της Μονής των Βλαχερνών έχτισε, κατά παράδοση, τις Μονές Εσφιγμένου και Ξηροποτάμου στο Άγιον Όρος. Η σπουδαία της μόρφωση την ωθεί να ιδρύσει με τον Αυτοκράτορα αδελφό της το πρώτο δημόσιο και δωρ...

  Μια σπουδαία γυναίκα από την Κωνσταντινούπολη, η μοναχή Κασσιανή η ποιήτρια γιορτάζει στις 7 Σεπτεμβρίου. Ήταν γυναίκα μεγάλης μόρφωσης και εντυπωσιακής εμφάνισης, συνυποψήφια νύφη του Αυτοκράτορα Θεόφιλου με την Μικρασιάτισσα Θεοδώρα. Από την εξυπνάδα της θρυλείται πως έχασε το χρυσό μήλο, δείγμα εύνοιας του Αυτοκράτορα. Χρυσό μήλο με την επιγραφή «Τῌ ΚΑΛΛΙΣΤῌ» (στην ομορφότερη) άφησε και η Έριδα να κυλήσει στους γάμους του Πηλέα και της Θέτιδας, γονιών του Αχιλλέα. Το μήλο ήταν αρχαίο γαμήλιο σύμβολο, ενώ το χρυσάφι του θεϊκού-βασιλικού αξιώματος. Κουρεύθηκε μοναχή και έφθασε να γίνει Ηγουμένη σε γυναικείο Μοναστήρι που σχετίζονταν με την Μονή Στουδίου. Οι Στουδίτες αντιγραφείς μάλλον διέσωσαν τα έργα της, με πιο γνωστό το τροπάριο του Όρθρου της Μεγάλης Τετάρτης για την πόρνη που άλειψε τα πόδια του Χριστού με μύρο. Ανεπιβεβαίωτες επιστημονικά φήμες μιλάνε για πρόσφατη ανακάλυψη ενός μοναστηριακού ναού σε εκσκαφή για θεμέλια εμπορικού κέντρου κοντά στο αρχαίο λιμάνι του ...

Η ευγενικής καταγωγής Μαρία Δούκαινα Κομνηνή Βράναινα Παλαιολογίνα (αργότερα Μάρθα μοναχή) και ο σύζυγός της, Μιχαήλ Γκλαβάς Δούκας Ταρχανιώτης, μας άφησαν κληρονομιά δύο υπέροχα παρεκκλήσια. Το πρώτο επ’ ονόματι του αγ. Ευθυμίου στο Ναό του Αγ. Δημητρίου Θεσσαλονίκης και το δεύτερο, του Χριστού Υπεράγαθου, στη Μονή Παμμακαρίστου της Κωνσταντινούπολης. Το Σαλονικιό έχει τοιχογραφίες ίδιες με το Πρωτάτο του Αγίου Όρους. Ογκηρά σώματα και έκρηξη χρωμάτων, ειδικά πράσινου, μενεξεδί  και πορτοκαλί. Εκφράζει την τέχνη της Θεσσαλονίκης. Το Πολίτικο έχει λεπτές, ασκητικά ραδινές μορφές με παλ χρώματα, σχεδόν διάφανα. Εκφράζει την τέχνη της Βασιλεύουσας. Στο Κωνσταντινοπολίτικο παρεκκλήσι θάφτηκε ο άνδρας της μοναχης Μάρθας, όπως διασώζει ωραία διακοσμητική επιγραφή που περιτρέχει το κτήριο. Κάθε πρώτη Σεπτεμβρίου τελείται η Σύναξη της Θεοτόκου Παμμακαρίστου στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπου διαφυλάσσεται το παλλάδιο της Μονής, η ψηφιδωτή εικόνα της Θεοτόκου. Α΄ φωτ. Τοιχογραφίες αγ. Ευθυμ...