ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Στην Μονή της Θεοτόκου των Χαλκοπρατείων, δίπλα στην Μεγάλη Εκκλησία, την Αγία Σοφία, φυλασσόταν κατά την περίοδο της Αυτοκρατορίας η Ζώνη της Θεοτόκου, φτιαγμένη από τρίχες καμήλας. Στο άλλο μεγάλο Θεομητορικό προσκύνημα της Πόλης, στην Μονή των Βλαχερνών, φυλασσόταν το Μαφόριο της Μητέρας του Θεού. Πάντοτε μεγαλύτερη αίγλη και επίδραση στους κατοίκους της Πόλης είχε η Μονή των Βλαχερνών και οι εορτές της, ειδικά η αγρυπνία κάθε Παρασκευή βράδυ καθ’ όλον τον χρόνο. Η Ζώνη της Θεοτόκου «επισκιαζόταν» πάντοτε από το Μαφόριο, την Σκέπη Της. Στα 1141 εμφανίζεται σ ένα προάστειο της Φλωρεντίας, το Πράτο, μια ακόμη Ζώνη της Θεοτόκου ( la sacra cintola ), παρμένη και αυτή από τα Ιεροσόλυμα. Δεν πρέπει να είναι τυχαίο το γεγονός ότι όταν δύο χρόνια μετά (1143) ανεβαίνει στο θρόνο του ο Αυτοκράτορας Μανουήλ Κομνηνός θεσπίζει την εορτή της Κατάθεσης της Ζώνης των Χαλκοπρατείων στις 31 Αυγούστου, ενώ πριν δεν εορταζόταν. Η ζώνη ήταν πάρα πολύ σημαντικό εξάρτημα της αμφίεσης των ανθρώπων ...

 Μέσα από τα νέα τείχη του Θεοδοσίου, κοντά στην Χρυσή θριαμβευτική Πύλη των Αυτοκρατόρων και την θάλασσα, στον 7 ο λόφο της Πόλης του Κωνσταντίνου χτίστηκε στα μέσα του 5 ου αιώνα η περίφημη Βασιλική Μονή του Στουδίου, προς τιμήν του αγίου Ιωάννου Προδρόμου και Βαπτιστού. Εκεί φυλάσσονταν η κάρα και το χέρι του αγίου. Τα ερείπια της αρχαίας Μονής φανερώνουν μέχρι σήμερα την αίγλη που είχε. Το Καθολικό είχε ωραίες ρωμαϊκές κολώνες με οριζόντια μαρμάρινα επιστήλια, χωρίς τις συνηθισμένες ως σήμερα καμάρες. Κάτω από την Αγία Τράπεζα υπήρχε σταυρόσχημη Κρύπτη, που δυστυχώς δεν γνωρίζουμε τί κειμήλια στέγαζε. Στην πανήγυρη της Μονής στις 29 Αυγούστου εκκλησιαζόταν και ο Αυτοκράτορας που έφτανε στο λιμάνι με την βασιλική άκατο. Τον υποδέχονταν οι εκατοντάδες μοναχοί κρατώντας αναμμένα κεριά. Ο εκάστοτε Ηγούμενος του Στουδίου ήταν Πρώτος τη τάξει των Ηγουμένων της Πόλεως, γι’ αυτό έφερε στο φελόνι του επιρραμμένο σταυρό, ήταν δηλαδή «Αρχιμανδρίτης». Αυτό διακρίνεται στις εικόνες του ...

Ένα αγαπημένο γλύκισμα των προγόνων μας ήταν η «μελιτούσσα» ή «μελιτούττα» (Αττικιστί) μια μελοζυμωμένη πίτα με σουσάμι και ξηρά φρούτα που, εκτός από τα γεύματα σαν επιδόρπιο, χρησιμοποιούνταν και σε νεκρόδειπνα, τις λεγόμενες «μακαρίες» και προσφέρονταν στους χθόνιους θεούς για την καταπράυνση του Κέρβερου, όταν κατέβαινε η ψυχή του νεκρού στον Άδη. Στην μελιτούσσα δεν χρησιμοποιούνται αυγά, γάλα ή βούτυρο, μόνο «γήινα» υλικά, κρασί, λάδι, σουσάμι κλπ, δηλαδή τα δώρα της θεάς Δήμητρας, θεάς του Κάτω Κόσμου. Η σύνδεση αυτής της αρχαιότατης πίτας-γλυκού ψωμιού των ίδιων υλικών ανά τους αιώνες με τους νεκρούς, μας βοηθάει να κατανοήσουμε και την λαϊκή σύνδεσή της με στους μέσους χριστιανικούς χρόνους με την «νεκρή μητέρα του αγίου Φανουρίου». Τελευταία διακρίνεται ένα φαινόμενο «εξορθολογισμού» της Ορθόδοξης λατρείας ή καλύτερα θα το ονομάσω προσπάθεια ξεκαθαρίσματος από «ειδωλολατρικές» και ίσως «κερδοφόρες για τους παπάδες» συνήθειες, που «τα κάνουν όλα για τα λεφτά». Θεωρώ πω...

  Από την Ινδία ως τις στέππες της Ασίας, την βόρειο Αφρική και την Μεσόγειο οι άνθρωποι κάλυπταν το κεφάλι τους με ένα είδος μαντηλιού, το τουρμπάν (αρχαία λέξη) ή σαρίκ (τουρκική λέξη). Το Ισλάμ θεωρεί ασέβεια το να προσευχηθεί κάποιος με ακάλυπτο κεφάλι. Ακόμη και οι άγγελοι του Ισλαμικού Παραδείσου φορούν τουρμπάνια, όπως ερμηνεύουν οι εξηγητές την Σούρα «Αλι’ιμράν» του Κορανίου. Οι αρχαίες παραδόσεις των λαών της Μεσογείου θέλουν να είναι τυλιγμένο το βαμβακερό σάβανο του άνδρα των νομαδικών φυλών στο κεφάλι του για να μπορεί να ταφεί αξιοπρεπώς, αν πεθάνει σε έρημο τόπο. Αλλά και το ζεστό εύκρατο κλίμα κάνει απαραίτητο ένα μαντήλι που να μπορεί να συλλέγει τον ιδρώτα του μετώπου, ειδικά σε περιπατητές. Αυτή η παλαιά παράδοση ίσχυε και στον Ελλαδικό χώρο. Βλέπουμε στις εικόνες του αγίου Κοσμά του Αιτωλού που εορτάζει σήμερα 24 Αυγούστου, του μεγάλου περιπατητή που όργωσε πολλές φορές τα Βαλκάνια κηρύσσοντας, το μαντήλι του τυλιγμένο στην βάση του καλυμμαυχίου του. Αυτή η πρα...

Στις 23 Αυγούστου εορτάζει ο μάρτυς Λούπος. Στα Συναξαριακά κείμενα του αγίου Δημητρίου αναφέρεται ότι ο χριστιανός δούλος του, Λούπος ονόματι, μετά το μαρτύριο του αγίου, πήρε το δαχτυλίδι του μάρτυρα και τον μανδύα του και τα βούτηξε στο αίμα του. Με αυτά τελούσε πολλά θαυμάσια, ιάσεις ασθενών κ.α. Είναι σημαντικό για τον δούλο να διασώσει το δαχτυλίδι του κυρίου του, μιας και ο Ρωμαίος κύριος αναγνωρίζεται από την βούλα, από το signum ονομάζεται Signore . Signum είναι το εκτύπωμα του δαχτυλιδιού του με το οποίο «βουλώνει» τις επιστολές, τα «βουλωμένα γράμματά» του. Στα ελληνικά λέγεται «σημείον» και από εκεί βγαίνει και το «σημείωμα». Ο μανδύας του μάρτυρα στα αρχαία ψηφιδωτά του Ναού του είναι πάντοτε λευκός με πορφυρό επίρραμα, κάτι που υποδηλώνει ότι μάλλον ο Δημήτριος πρέπει να ήταν «Συγκλητικός», μέλος της Βουλής της Θεσσαλονίκης, μιας ιδιότυπης Βουλής - παραχωρημένο δικαίωμα από την Ρώμη. Οι Συγκλητικοί φορούσαν λευκούς μανδύες. Άλλο ένα αντικείμενο δηλαδή που έπρεπε...

  Την εποχή του διωγμού του Τετράρχη Γαλέριου, αρχές του 4 ου αιώνα, μαρτύρησε ο Ανδρέας ο Στρατηλάτης κοντά στην Ταρσό της Κιλικίας. Ο τίτλος «στρατηλάτης» όμως είναι δημιούργημα του Μ. Κωνσταντίνου. Ίσως ο Ανδρέας να ήταν Tribunus και να άνηκε στην Legio I Parthica , μιας και ο βίος του αναφέρει ότι διεξήγαγε νικηφόρες μάχες με τους Πέρσες. Η πρώτη Παρθική Λεγεώνα εξυπηρετούσε και τις επαρχίες της Λυκίας και Κιλικίας, όπου η Ταρσός και το παρακείμενο όρος του Ταύρου, τόπος του μαρτυρίου του Ανδρέα και των 2.593 στρατιωτών του. Ο Τριβούνος διοικούσε τμήμα της Λεγεώνας και έφερε στον στρατιωτικό μανδύα του μια ταινία από πορφύρα της Τύρου, σαν αυτοκρατορική εύνοια, για να ξεχωρίζει από τους λεγεωνάριους. Η Λεγεώνα είχε τουλάχιστον 5.200 στρατιώτες και επιπλέον ιππικό με άλογα και καμήλες, οπότε αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι δυόμιση χιλιάδες που μαρτύρησαν με τον Ανδρέα ήταν σημαντικότατος αριθμός, σχεδόν η μισή Λεγεώνα. Το όνομα «Ανδρέας» είναι ελληνικό και προφανώς θα είχε κα...

  Οι αδελφοί Φλώρος και Λαύρος από το Βυζάντιο, πετράδες ή μαρμαράδες στο επάγγελμα, μετανάστευσαν στην Ουλπιανή, σημαντική πόλη για την Αυτοκρατορία κοντά στην σημερινή Πρίστινα του Κοσσυφοπεδίου, η οποία τον 2 ο αιώνα κτιζόταν και χρειαζόταν μαστόρους. Εκεί, χτίζοντας έναν ειδωλολατρικό Ναό μαρτύρησαν, με το να τους θάψουν ζωντανούς σε παρακείμενο πηγάδι. Ο Ναός φαίνεται στις πηγές ότι τελικά έγινε χριστιανικός. Τα λείψανά τους μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη μετά από αιώνες και φυλάσσονταν στην Μονή Παντοκράτορος, όπως λένε οι περιηγητές του 14 ου αιώνα. Αρχαιολογικές ανασκαφές έφεραν στο φως ανώνυμη Βασιλική πριν τον 5 ο αιώνα και παρακείμενο Βαπτιστήριο, με δική του παροχή νερού μέσω πήλινων σωλήνων. Ίσως πρόκειται για το Ναό που έχτιζαν οι Μάρτυρες. Το εξαιρετικά μεγάλο για τον χώρο Βαπτιστήριο και η αποθήκευση υδάτων μπορεί να συνδέονται με τον τόπο του μαρτυρίου τους. (Στην φωτογραφία η Βασιλική και το Βαπτιστήριο της Ουλπιανής).

Πολύ σημαντικό ρόλο έπαιζε κατά την Ρωμαϊκή εποχή η παρουσία του θεοποιημένου Αυτοκράτορα σε κάθε γιορτή της πόλης. Επειδή δεν ήταν δυνατόν να παρίσταται παντού, έφτιαχναν εικόνες του και τις απέδιδαν ίσες τιμές με το ίδιο το πρόσωπο. Τις τοποθετούσαν σε προετοιμασμένο θρόνο (από εκεί προέρχεται και η παράσταση της «Ετοιμασίας του Θρόνου» του Χριστού) και αν κάποιος δεν απέδιδε τιμές, θεωρούνταν ότι προσβάλλει τον ίδιο τον Αυτοκράτορα. Ο Χρυσόστομος μάλιστα έχει σειρά λόγων απολογητικών προς τον βασιλέα Θεοδόσιο επειδή οι Αντιοχειανοί συμπατριώτες του σε μια έκρηξη θυμού κατέστρεψαν κάποιους αδριάντες του. Θεωρούνταν εσχάτη προδοσία και η τιμωρία ήταν οπωσδήποτε θάνατος. Έτσι κατανοεί κανείς πόσο σημαντικές είναι οι εικόνες στον Χριστιανισμό και ακόμη περισσότερο πόσο σπουδαίο κειμήλιο θεωρούσαν στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία να κατέχουν την αχειροποίητη εικόνα του Μεγάλου Βασιλέα, του Χριστού. Η αρχαία εικόνα (ονομαζόταν «ΑΓΙΟΝ ΜΑΝΔΗΛΙΟΝ») μετακομίσθηκε τον 10ο αιώνα από την Έδεσσα της Συρ...

Η Αυτοκράτειρα Πουλχερία, πιστή σε υπόσχεση παρθενίας έως τέλους της ζωής της παρόλο τον γάμο της με τον Μαρκιανό, ανέλαβε να προωθήσει την τιμή της Θεοτόκου, ταυτίζοντας, κατά κάποιον τρόπο, τον εαυτό της με την Παρθένο-Βασίλισσα των ουρανών. Επί των ημερών της χτίζονται πάρα πολλοί ναοί, μεταξύ των οποίων και στο Θεομητορικό μνήμα της Γεθσημανή (450-457). Έχει υποστηριχθεί ότι τότε να ξεκίνησε να εορτάζεται η Κοίμηση στις 15 Αυγούστου. Ο Νικηφόρος Κάλλιστος (14 ος αιώνας) αναφέρει στην ιστορία του ότι η εορτή της Κοιμήσεως καθιερώθηκε να εορτάζεται στην Μονή των Βλαχερνών της Κωνσταντινούπολης από τον Αυτοκράτορα Μαυρίκιο στα τέλη του 6 ου αιώνα. Εκεί φυλάσσονταν τα ενδύματα της Θεοτόκου, εσθήτα και μαφόριο. Η εορτή έγινε γνωστή σε όλη την Αυτοκρατορία με τη δημοσίευση λίγα χρόνια αργότερα ενός λόγου του Ιωάννη, Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, ο οποίος Ιωάννης έφερε τη γιορτή στην πόλη του, στην Μεγάλη Εκκλησία της Θεοτόκου, την Αχειροποίητο. Ο λόγος του αναφέρει την τότε διαμάχη τ...

Η εορτή της Μεταμόρφωσης στις 6 Αυγούστου φαίνεται πως καθιερώθηκε εξ αιτίας της τέλεσης εκείνη την μέρα των Εγκαινίων της Βασιλικής που έχτισε η αγ. Ελένη στο βουνό Θαβώρ στην Γαλιλαία. Ο Πέτρος ζαλισμένος από το θέαμα του θείου Φωτός λέει στο Χριστό «Καλά είναι να μείνουμε εδώ και να φτιάξουμε τρεις σκηνές, για Σένα, τον Μωυσή και τον Ηλία». Αλλά τί σκηνές εννοεί; Έχει στο νου του την εορτή της Σκηνοπηγίας, όπου οι Εβραίοι φτιάχνουν σκηνές από αρωματικά κλαδιά και λουλούδια και μένουν εκεί για μία βδομάδα. Επειδή είναι πολύ ευχάριστη εορτή και χαρμόσυνη, και τους προετοιμάζει για την παραδείσια απόλαυση, γι’ αυτό και ο Πέτρος θέλει να φτιάξουν σκηνές από κλαδιά δένδρων. Επειδή αισθάνεται παραδεισένια, μέσα στη Χάρη και το Φως. «Παράδεισος» θα πει κήπος. Η χαρά του ανθρώπου εδώ στη γη είναι πεπληρωμένη μέσα στη φύση και τα δένδρα. Το νου μας…. (Στην φωτογραφία η εξαιρετική Μεταμόρφωση της Μονής Βλατάδων Θεσσαλονίκης, εργαστήριο Κων/πόλεως (κατ’ εμέ), 14 ος αιώνας, όλη φως)

Η βυζαντινή γυναικεία Μονή του Αγίου Στεφάνου τον 9ο αιώνα που κοινοβίασε σε αυτήν η οσία Θεοδώρα με την κόρη της, Θεοπίστη, ήταν ήδη ένα σπουδαίο μοναστικό κέντρο, εντός των τειχών της Θεσσαλονίκης. Τα γυναικεία μοναστήρια συνηθως χτίζονταν μέσα στις πόλεις, για να προφυλάσσονται καλύτερα από επιδρομές. Η Μονή που αργότερα πήρε το όνομά της Αγίας Θεοδώρας  είχε μεγάλες εγκαταστάσεις, υφαντουργείο, μύλο ακόμη και δικό της βαλανείο (λουτρό με θερμό νερό. Βalagno-bagno, μπάνιο) για την καθαριότητα των μοναχών. Εκεί μόνασαν η αδελφή του αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης  Νείλου Καβάσιλα και η μητέρα του Νικολάου Καβάσιλα του Χαμαετού.  Κατά την Τουρκοκρατία οι μοναχές  έφτασαν τις 200. Η Αγία Θεοδώρα γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 3 Αυγούστου, προφανώς μετά την αρχική Πανήγυρη του Αγ. Στέφανου στις 2 Αυγούστου, στα κτιτορικά της επομένης. (Στην φωτογραφία μολυβδινο "κουτρούβιο" (φιαλίδιο) με μύρο από τον τάφο της Αγ. Θεοδώρας, 13ος αιώνας, μουσείο Μπενάκη). 

  Τί ωραία που έρχεται και ξανάρχεται η Πόλη και οι ιστορίες της κάθε μέρα μπροστά μας, τούτη την περίοδο του Δεκαπενταυγούστου! Την πρώτη του μήνα βγάζουμε στην Εκκλησία τον Σταυρό, όπως έκαναν οι πρόγονοι μας στα χρόνια της Αυτοκρατορίας, από το Ιερό Παλάτιο σε όλη την πόλη. Την δεύτερη μέρα γιορτάζει ο Στέφανος, ο πρώτος μάρτυς, το δεξί χέρι του οποίου φυλασσόταν στο βασιλικό Παρεκκλήσι των Ανακτόρων και μ΄ αυτό έστεφαν τον κάθε νέο Αυτοκράτορα. Την τρίτη μέρα γιορτάζουν οι κτίτορες του αρχαιότερου μοναστηριού της Πόλης, της περίφημης Μονής των Δαλμάτων, οι άγιοι με τα αρχαιοπρεπή ονόματα, Δαλμάτος, Ισαάκιος και Φαύστος. Και κάθε βράδυ στον παρακλητικό κανόνα ο πονεμένος Αυτοκράτορας, ο Θεόδωρος ο Λάσκαρης, γεννημένος και μεγαλωμένος μακρυά από την Πόλη, παρακαλάει την Οδηγήτρια, την εικόνα που φύλαγε την Κωνσταντινούπολη και φυλασσόταν στην Μονή των Οδηγών, δίπλα στο Ιερό Παλάτιο, κατά παράδοση ζωγραφισμένη από τον Ευαγγελιστή Λουκά. Την παρακαλάει με μια κρυφή ελπίδα...

Όταν το 167 π.Χ. η ιουδαϊκή θρησκεία τέθηκε εκτός νόμου από τον Σελευκίδη βασιλιά Αντίοχο τον Επιφανή, μαρτύρησαν οι 7 νέοι Μακαβαίοι, ο δάσκαλός τους Ελεάζαρ και η μητέρα τους, Σολομωνή (Ειρήνη), που είδε ένα-ένα τα παιδιά της να δολοφονούνται. Τέλος, ενώ το σώμα της μάνας έπεσε στην φωτιά, έμεινε αναλοίωτο ως σήμερα, και φυλάσσεται στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στην Πόλη. Στην Πάφο σώζονται κατακόμβες από την Ελληνιστική περίοδο που η λαϊκή παράδοση τις συνδέει με το μαρτύριο της Σολομωνής και των παιδιών της. Το θέμα χρειάζεται σίγουρα παραπάνω αρχαιολογική τεκμηρίωση. Στην φωτογραφία η Κατακόμβη «της αγίας Σολομωνής» στην Πάφο.