ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

  Φαίνεται ότι ο μητροπολίτης Ευχαΐτων Ιωάννης (Μαυρόπους στο επίθετο, λόγιος του 11 ου αιώνα) είναι ο εμπνευστής της κοινής σε μία μέρα εορτής των τριών Ιεραρχών, Βασιλείου Καισαρείας, Γρηγορίου και Ιωάννου Κων/λεως. Η καθιέρωση στις 30 Ιανουαρίου πιθανόν να έγινε μετά τον θάνατό του, ίσως από τον Αυτοκράτορα Αλέξιο Κομνηνό, ίσως από τους σπουδαίους μαθητές του Ιωάννη, Μιχαήλ Ψελλό και Ιωάννη Ξιφιλίνο. Στον πανηγυρικό λόγο του, ο Ιωάννης δείχνει να επιτίθεται σε κάποιον μη κατονομαζόμενο εχθρό του, ο οποίος προτιμά τα Ομηρικά έργα από τα έργα των τριών Ιεραρχών. Κάποιοι ερευνητές θεωρούν πως το ενδιαφέρον του Ιωάννη για τους αγίους υποκρύπτει μια ταύτιση του εαυτού του και των μαθητών του, ως σοφοί σύμβουλοι του Αυτοκράτορα που κατόπιν έχασαν την εύνοιά τους, με τους αρκετά ομοιοπαθείς αρχαίους τρεις Ιεράρχες. Ο Ιωάννης απομακρύνθηκε από βασιλικός σύμβουλος με το να χειροτονηθεί Μητροπολίτης στα μακρινά Ευχάιτα του Πόντου. Στην ακολουθία των αγίων εκφράζει συχνά την πίκρα του...

Ο «αυτοκρατορικός» Χριστός στο κέντρο του θόλου της Ροτόντας της Θεσσαλονίκης περιβάλλεται από διακοσμητική ταινία με γαλάζιο βάθος στο χρώμα του ουρανού, που περιλαμβάνει περιγεγραμμένους με σκουρότερο χρώμα κύκλους-ουρανούς με οκτάκτινα χρυσά αστέρια. Στην αρχική της μορφή η παράσταση, σύμφωνα με τους υπολογισμούς μου, θα έφερε 27 κύκλους. Ίσως ο αριθμός τους να είναι τυχαίος, αλλά προσωπικά έχω υποστηρίξει στην μεταπτυχιακή εργασία μου το 2018 ότι η Ροτόντα και η χρονολογημένη στα 547 απεικόνιση του Χριστού ως Αμνού στον Ιουστινιάνειο Ναό του αγίου Βιταλίου στην Ραβέννα, που επίσης περιβάλλεται από 27 αστέρια (14 χρυσά και 13 ασημένια) σε παρόμοιο γαλάζιο φόντο έχουν την εξής σχέση μεταξύ τους: Από το Πάσχα του 367 με την υπ’ αριθμ. ΛΘ΄ Εορταστική Επιστολή του ο Επίσκοπος Αλεξανδρείας Αθανάσιος ο Μέγας (296-373) ξεκαθαρίζει τα 27 θεόπνευστα βιβλία της Αγίας Γραφής από τα Απόκρυφα, τον Κανόνα δηλαδή της Καινής Διαθήκης. Είναι τα βιβλία που μιλάνε για την έλευση του Μεσσία, του Αμνο...

  Η αρχαία μεσογειακή παράδοση του μοναχισμού γεννήθηκε και ανδρώθηκε στην Αίγυπτο από τον αρχηγό του μοναχισμού, Αββά Αντώνιο (+17/1/356). Το κύριο ένδυμα των πρώτων μοναχών ήταν ένας χιτώνας, μια δερμάτινη ζώνη, ένα μάλλινο πανοφώρι-προβιά σαν μανδύας, και το χαρακτηριστικότερο όλων, μια κουκούλα που σκέπαζε το κεφάλι τους. Από την αρχή αυτή η κουκούλα, «κουκούλιον» στα ελληνικά, « kulla » στα κοπτικά, συνδέθηκε με την συνήθεια των αιγυπτιωτών να έχουν οι παιδικοί χιτώνες κουκούλες, άρα να συμπεριφέρονται οι μοναχοί σαν άκακα βρέφη, «ως παιδίοις» όπως αναφέρεται στον Βίο του αγ. Παχωμίου. Στην μοναχική κουρά δίνεται στο νέο μοναχό με την επεξήγηση: «το κουκούλιον της ακακίας, περικεφαλαίαν ελπίδα σωτηρίας». H ενδυμασία των μοναχών καθιερώνεται από τον σύγχρονο του Αντωνίου, Παχώμιο. Η παράδοση των μοναχών της Αιγύπτου θέλει τον Αντώνιο να μαλώνει με τον σατανά και εκείνος να του τραβά και να σχίζει το κουκούλι του σε δύο μέρη. Κατόπιν ο Αντώνιος το έραψε και γι’ αυτό ως σήμερα...

ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ Κατά την βασιλεία του νεαρού Αυτοκράτορα Μάρκου Αυρήλιου Σεβήρου Αλέξανδρου, στις 12 Ιανουαρίου του 225 (ή 230) αποκεφαλίζεται μετά από πολλά μαρτύρια η Τατιανή, διακόνισσα της Εκκλησίας της Ρώμης. Η πρώτη αναφορά σε γυναίκες-κληρικούς, γνωστές ως «διακόνισσες», γίνεται στην επιστολή του Παύλου προς τους Ρωμαίους, που τους συστήνει την Φοίβη, διάκονο της Εκκλησίας των Κεγχρεών, ίσως κομίστρια της επιστολής. «Σας συνιστώ την Φοίβη, την εν Χριστώ αδελφή μας, που είναι διακόνισσα στην Εκκλησίαν των Κεγχρεών, και σας παρακαλώ να την δεχθείτε όπως θέλει ο Κύριος και όπως αξίζει να υποδέχεται κανείς τους Χριστιανούς. Να της συμπαρασταθείτε και να την βοηθήσετε σε ό,τι της χρειασθεί. Γιατί και αυτή έγινε προστάτις πολλών Χριστιανών και εμού του ιδίου» (Ρωμ.16,1). Φαίνεται ότι η Φοίβη ήταν δυναμική γυναίκα, ταξίδευε μόνη της από την Κόρινθο στη Ρώμη και είχε σημαντικό ρόλο στην αρχαία Εκκλησία. Σε κατοπινές πηγές οι διακόνισσες φαίνεται να βοηθούν στην κατήχηση και βάπτιση τω...

Στο βίο του αγίου Θεοδοσίου του Κοινοβιάρχου διαβάζουμε ότι το 456 μια χήρα, ονόματι Ικελία ανήγειρε ή ανακαίνισε το «Παλαιό Κάθισμα», στο δρόμο από Ιερουσαλήμ προς Βηθλεέμ, και εγκατέστησε εκεί τον νεαρό τότε (33χρονο) μοναχό Θεοδόσιο. Πρόκειται για μία πολύ μεγάλη οκταγωνική κατασκευή (43 x 52 m) του 5 ου αιώνα, που ανακαλύφθηκε τυχαία το 1992 κατά την διάνοιξη του αυτοκινητόδρομου της Ιερουσαλήμ προς Ιεριχώ. Μοιάζει με το αρχαίο οκτάγωνο M αρτύριο της Γέννησης στην Βηθλεέμ και με το Θόλο του Βράχου της Ιερουσαλήμ. Θεωρείται μάλλον ο αρχαιότερος ναός στην Αγία Γη προς τιμήν της Θεοτόκου, αμέσως μετά την Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο του 451. Χτίστηκε καθ’ υπόδειξη του Αρχιεπισκόπου της Ιερουσαλήμ Ιουβενάλιου, ίσως σαν ευχαριστία στην Παναγία που η Σύνοδος τον αναγνώρισε ως Πατριάρχη. Η παράδοση θέλει να είναι εκεί το σημείο που ξαπόστασε η Θεοτόκος στο δρόμο για την Βηθλεέμ, όπως αναφέρεται και στο απόκρυφο «Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου». «καὶ ἤγγισαν. ἐπὶ μίλιον τρίτον, καὶ ἐστράφη ᾿Ιωσὴφ...

  Η κάρα του μάρτυρα Πολύευκτου, που γιορτάζει σήμερα (9/1) ήταν τοποθετημένη στον μεγαλύτερο Ναό της Κωνσταντινούπολης, το ομώνυμο Ναό που έχτισε η πριγκίπισσα Ανικία Ιουλιανή, Οι αρχαιολόγοι υποστηρίζουν ότι ίσως αυτός να ήταν ο πρώτος ναός που εφαρμόστηκε ο τρούλος πάνω σε βασιλική και όχι η Αγία Σοφία. Το κάλλος του ήταν απαράμιλλο. Κομμάτια του υπάρχουν διεσπαρμένα ανά τον κόσμο με πιο γνωστά τις κολώνες και παραστάδες στον Άγ. Μάρκο Βενετίας. Σώζεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο στην Πόλη μία κολώνα από το τέμπλο του Ναού· μαρμάρινη με ένθετα πράσινα κρύσταλλα και μωβ αμέθυστους. Φαίνεται πως ο Ναός αυτός ήταν η «παρακίνηση» για τον Ιουστινιανό να ξαναχτίσει τόσο μεγάλη την Αγία Σοφία μετά τον εμπρησμό της, ώστε να τον ξεπεράσει σε μέγεθος και λαμπρότητα. Ο Ναός της Ανικίας είχε χτισθεί με τα μέτρα του Ναού του Σολομώντα, όπως τα αναφέρει η Αγία Γραφή. Ίσως γι αυτό να αναφώνησε ο Ιουστινιανός «Σε νίκησα, Σολομώντα», θα ήθελε να πει «Σε νίκησα Ανικία».   Στην πρώτη φωτο...

  Στα πρωτοχριστιανικά χρόνια δεν υπήρχαν δημόσιες χριστιανικές αργίες, γι’ αυτό και οι Συνάξεις των πιστών γίνονταν βράδυ, όπως έγινε ο Μυστικός Δείπνος. Οι δύο μεγάλες γιορτές Επιφανίων και Πάσχα (αλλά και οι Κυριακές) ήταν γιορτές για τους χριστιανούς, την άλλη μέρα όμως δούλευαν, οπότε τους βόλευε η βραδινή λειτουργία. Η επίσημη θεία λειτουργία των μεγάλων εορτών ήταν αυτή του Μεγ. Βασιλείου, τουλάχιστον για την Εκκλησία στην Ελλάδα και Μικρά Ασία. Συγκεντρώνονταν λοιπόν το απόγευμα, τελούσαν την Λειτουργία του Μ. Βασιλείου και το βάπτισμα των κατηχουμένων. Από το βαπτισματικό νερό έπαιρναν και έπιναν για ευλογία, και έφερναν στα σπίτια τους, όπως αναφέρουν αρκετοί Πατέρες της εποχής. Αργότερα, όταν καθιερώθηκαν οι μεγάλες χριστιανικές εορτές ως δημόσιες αργίες και άρχισε να τελείται το πρωί συμπληρωματικά η συντομότερη λειτουργία του Χρυσοστόμου, ξανάκαναν Αγιασμό για να πάρουν και αυτοί που δεν μπόρεσαν να έρθουν στην επισημότερη βραδυνή, που δεν σταμάτησε ποτέ να τελείται....